Hồ Thị Nga*

1. DẪN LUẬN

Hiến pháp các nước dân chủ đều ghi nhận việc nhân dân thực hiện quyền lực nhà nước. Quyền lực của nhân dân được thực hiện bằng hai hình thức, đó là dân chủ trực tiếp (direct democracy) và dân chủ đại diện (representative democracy). Dân chủ trực tiếp đúng như tên gọi của nó, là hình thức nhân dân trực tiếp quyết định các vấn đề, các công việc quan trọng của quốc gia, của cộng đồng lãnh thổ; trực tiếp thông qua các đạo luật, trước hết là Hiến pháp - đạo luật cơ bản của nhà nước, mà không qua một cá nhân hay tổ chức thay mặt mình và ý chí đó có ý nghĩa bắt buộc phải thi hành. Hình thức biểu hiện cụ thể của dân chủ trực tiếp như ứng cử, bầu cử, thực hiện quy chế dân chủ cơ sở, trưng cầu ý dân.... Trong các hình thức dân chủ trực tiếp đó, trưng cầu ý dân là một hình thức dân chủ quan trọng.

2. KHÁI NIỆM TRƯNG CẦU Ý DÂN

Trưng cầu ý dân là chế định pháp luật xuất hiện rất sớm trong lịch sử loài người. Ở La Mã cổ đại từ năm 417 trước Công nguyên nhà nước đã biết hỏi ý kiến thần dân về một số vấn đề của vương quốc. Đạo luật Valery và Horasy năm 449 trước Công nguyên, đạo luật Publia năm 339 trước Công nguyên và sau đó là đạo luật Hortensia năm 287 trước Công nguyên đã quy định về trưng cầu ý dân, quy định kết quả trưng cầu ý dân có giá trị bắt buộc đối với quốc vương và mọi thần dân[1]. Từ thế kỷ thứ III trước Công nguyên khái niệm referendum đã được phổ biến rộng rãi tại các vương quốc La Mã cổ đại, thậm chí khái niệm referendum còn được thay thế cho khái niệm "luật".

“Trưng cầu ý dân” (referendum) có nguồn gốc từ tiếng Latin, có nghĩa là "điều cần phải được thông báo". "Referendum" là sự bỏ phiếu của cử tri nhằm mục đích thông qua các quyết định có tính chất quốc gia hoặc địa phương. Các quyết định được thông qua tại các cuộc trưng cầu ý dân thường có hiệu lực cao hơn so với các đạo luật do nghị viện ban hành. Không có bất kỳ đạo luật nào của nghị viện có thể tuyên bố hủy bỏ quyết định đã được trưng cầu ý dân mà ngược lại, quyết định trưng cầu ý dân có thể bãi bỏ đạo luật của nghị viện.

Như vậy có thể hiểu trưng cầu ý dân là việc các cơ quan nhà nước có thẩm quyền ở trung ương hoặc ở địa phương đưa phương án giải quyết vấn đề nào đó, dự án luật nào đó có tầm quan trọng đặc biệt đối với cả nước hoặc địa phương để nhân dân cả nước hoặc ở địa phương quyết định thông qua việc bỏ phiếu tán thành hay không tán thành. 

Có thể khái quát rằng có hai hình thức cơ bản để thực hiện quyền lực nhân dân là dân chủ đại diện và dân chủ trực tiếp. Tuy nhiên, vì nhiều lý do khác nhau, dân chủ trực tiếp thường ít được các quốc gia sử dụng so với dân chủ đại diện. Mặc dù vậy, không phải bao giờ ý kiến của các thiết chế đại diện cũng phản ánh được đúng đắn ý chí của người dân. Ví dụ trường hợp ở nước Pháp năm 1946. Mặc dù 53% số dân biểu của quốc hội lập hiến đã bỏ phiếu tán thành dự án Hiến pháp, nhưng khi đưa ra trưng cầu ý dân thì 53% cử tri đã bác bỏ dự án này, và dự án hiến pháp này không có hiệu lực[2]

Như vậy có thể khẳng định rằng, sự tồn tại của hình thức trưng cầu ý dân đã bổ khuyết cho những điểm chưa hoàn thiện của nền dân chủ đại diện, khiến cho những quyết định quan trọng của chính quyền luôn phù hợp và phản ánh được ý chí của nhân dân. Bên cạnh đó, trưng cầu ý dân góp phần nâng cao ý thức trách nhiệm chính trị của người dân.

Như vậy, bản chất của trưng cầu ý dân là: nhân dân lập ra và trao quyền cho các cơ quan nhà nước để thay mặt nhân dân thực hiện quyền lực nhà nước; một mặt, các cơ quan này phải chịu sự giám sát của nhân dân và mặt khác, chỉ được thực hiện quyền lực trong giới hạn cho phép. Trong nhiều trường hợp, nhà nước không được quyết định (đúng hơn là không có thẩm quyền quyết định hoặc không cần thiết phải quyết định) mà để nhân dân trực tiếp quyết định. Một trong các cách mà nhân dân trực tiếp quyết định là thông qua trưng cầu ý dân. Trưng cầu ý dân là một hình thức quan trọng trong việc thực hiện dân chủ trực tiếp của nhân dân, là hình thức biểu hiện đỉnh cao của nền dân chủ. 

3. QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN CỦA CHẾ ĐỊNH TRƯNG CẦU Ý DÂN Ở CÁC NƯỚC CHÂU ÂU

Quê hương của các cuộc trưng cầu ý dân là Thụy Sĩ. Sau chiến tranh thế giới lần thứ nhất, chế định trưng cầu ý dân đã được ghi nhận trong hiến pháp của hàng loạt nước châu Âu. Sau chiến tranh thế giới lần thứ hai, chế định trưng cầu ý dân đã có bước tiến dài trong pháp luật và thực tiễn ở các nước phát triển. Tuy nhiên, cho đến nay, trưng cầu ý dân được tiến hành với mức độ khác nhau ở các nước trên thế giới.

Trưng cầu ý dân bắt đầu được định chế hóa vào thế kỷ XVI ở Thụy Sĩ, nhưng mãi sau năm 1830, khi các bang trao quyền phán quyết hiến pháp của mình cho nhân dân, định chế này mới được sử dụng rộng rãi và thường xuyên ở đây. Hàng năm Nghị viện họp nhiều lần nhưng các quyết định do các nghị sỹ thông qua đều không có hiệu lực ngay mà chỉ có hiệu lực sau khi đã thông báo cho Hội nghị nhân dân (Nghị viện tại các bang của Thụy Sĩ) và được hội nghị nhân dân tán thành. Trong nhiều thế kỷ qua, các Hội nghị nhân dân đã trở thành cơ quan quyền lực cao nhất của Thụy Sĩ[3]. Gần đây nhất, ngày 30/11/2014, Thụy Sĩ đã tổ chức cùng lúc ba cuộc trưng cầu ý dân về các vấn đề tăng dự trữ vàng trong nước, hạn chế người nhập cư và bãi bỏ ưu đãi thuế cho người nước ngoài giàu có.

Thụy Sĩ là nước quy định về trưng cầu ý dân khá cụ thể trong Hiến pháp. Điều 136 Hiến pháp Thụy Sĩ quy định: Mọi công dân nam và nữ của Thụy Sĩ tròn 18 tuổi trở lên, nếu không bị hạn chế về năng lực hành vi đều có các quyền và nghĩa vụ như nhau về chính trị: tham gia bầu cử Nghị viện, đưa ra sáng kiến về trưng cầu ý dân và ký vào bản thu thập chữ ký trưng cầu ý dân. Hiến pháp Thụy Sĩ dành cả chương 2 để quy định về thủ tục, trình tự tiến hành trưng cầu ý dân. Điều 138 Hiến pháp quy định Hiến pháp sẽ được sửa đổi nếu có ý kiến đề nghị của 100.000 cử tri. Khi đã thu thập được 100.000 chữ ký cử tri về đề nghị sửa đổi Hiến pháp thì cần phải tổ chức trưng cầu ý dân về sửa đổi Hiến pháp. Hiến pháp cũng quy định về trưng cầu ý dân bắt buộc (Điều 140), đó là những vấn đề như: Sửa đổi, bổ sung Hiến pháp; Gia nhập tổ chức an ninh tập thể hay các tổ chức, cộng đồng trên quốc gia; ban hành các đạo luật tạm thời, tức là các đạo luật không có cơ sở Hiến pháp và chỉ có hiệu lực không quá 1 năm; sáng kiến sửa đổi Hiến pháp Liên bang; sáng kiến sửa đổi một phần của Hiến pháp Liên bang khi có đề nghị của cử tri nhưng Nghị viện không đồng ý với đề nghị đó; về vấn đề có sửa đổi toàn diện Hiến pháp hay không khi còn có bất đồng ý kiến giữa các Viện của Nghị viện.

Các cuộc trưng cầu ý dân không mang tính chất bắt buộc cũng được quy định trong Hiến pháp Thụy Sĩ (Điều 141). Đó là trưng cầu ý dân theo đề nghị của 50.000 cử tri hay 8 Hội nghị nhân dân về các đạo luật của Liên bang; về các đạo luật tạm thời của Liên bang có hiệu lực trên 1 năm; Các quyết định của Liên bang được thông qua theo quy định của Hiến pháp hoặc của luật; Các điều ước quốc tế có hiệu lực lâu dài, quy định về gia nhập tổ chức quốc tế, về nhất thể hóa pháp luật. Nghị viện Liên bang cũng có thể quyết định trưng cầu ý dân về các điều ước quốc tế khác. Kết quả trưng cầu ý dân cần dựa vào sự đồng ý của đa số phiếu cử tri.

Sau Thụy Sĩ, Pháp cũng là một nước mà pháp luật về trưng cầu ý dân được quy định một cách rộng rãi. Điều 89 Hiến pháp Cộng hòa Pháp quy định tổ chức trưng cầu ý dân về dự thảo sửa đổi, bổ sung Hiến pháp. Việc trưng cầu ý dân về hiến pháp sẽ được tiến hành nếu như những sửa đổi, bổ sung Hiến pháp được thông qua theo sáng kiến của các nghị sỹ tại Quốc hội. Còn nếu những sửa đổi, bổ sung Hiến pháp được thông qua theo sáng kiến của Tổng thống thì có khả năng tiến hành trưng cầu ý dân và cũng có khả năng Nghị viện biểu quyết tại phiên họp chung của Thượng viện và Hạ viện[4].

Trưng cầu ý dân có thể do Tổng thống quyết định theo đề nghị của Chính phủ hay theo đề nghị chung của hai viện Quốc hội nhưng chỉ trong phạm vi hẹp các vấn đề theo quy định được sửa đổi tại Điều 11 Hiến pháp 1995. Đó là những vấn đề về tổ chức quyền lực công, cải cách chính sách kinh tế-xã hội và công vụ, phê chuẩn những điều ước quốc tế có khả năng ảnh hưởng tới hoạt động của các cơ quan nhà nước. Tại Pháp các cuộc trưng cầu ý dân địa phương chỉ có thể được tiến hành trong hai trường hợp. Một là, sự nhượng bộ, sáp nhập hay trao đổi lãnh thổ quốc gia không thể được thực hiện nếu không được sự đồng ý của cư dân sinh sống trên lãnh thổ đó (trên cơ sở của điều khoản này của Hiến pháp năm 1962 đã tiến hành trưng cầu ý dân tại Algeria, năm 1974 tại quần đảo Comore, năm 1976 tại đảo Majotte) [5]. Hai là, trưng cầu ý dân tiến hành khi sáp nhập các đơn vị hành chính. Mặc dù ở Pháp người ta không chuộng hình thức trưng cầu ý dân địa phương nhưng chính các cuộc trưng cầu ý dân địa phương lại hay được tổ chức (theo thống kê thì mỗi năm ở Pháp tổ chức bình quân 7 cuộc trưng cầu ý dân địa phương).

Theo Hiến pháp Cộng hòa Liên bang Đức, trưng cầu ý dân chỉ được tiến hành ở 2 hay một số tiểu bang và chỉ diễn ra khi có sự thay đổi ranh giới giữa các tiểu bang và thành lập tiểu bang mới[6]. Sự thay đổi đó do luật của liên bang quy định nhưng trước khi ban hành luật phải tổ chức trưng cầu ý dân ở các tiểu bang hay ở vùng lãnh thổ dự kiến thành lập tiểu bang mới. Cử tri cần trả lời một cách rõ ràng cho câu hỏi: đồng ý duy trì ranh giới cũ hay không, đồng ý thành lập tiểu bang mới hay không. Ở Đức không bao giờ tiến hành trưng cầu ý dân trên toàn lãnh thổ liên bang[7].

Pháp luật Italia quy định: để tiến hành trưng cầu ý dân cần phải thu thập được 500 ngàn chữ ký cứ tri. Trưng cầu ý dân cũng được tiến hành nếu có đề nghị của 5 trên tổng số 20 hội đồng tỉnh[8]. Theo khoản 2, Điều 75 Hiến pháp Italia, không được đưa ra trưng cầu ý dân các dự án luật về thuế, về ngân sách, về ân xá, đại xá, về phê chuẩn điều ước quốc tế.

Ở Anh, dưới học thuyết “chủ quyền nghị viện”, nên ở đất nước này, trưng cầu ý dân rất hiếm khi được tổ chức. Năm 1975, lần đầu tiên trong lịch sử nước Anh mới áp dụng chế định trưng cầu ý dân. Khi đó cử tri nước Anh tham gia trưng cầu ý dân về duy trì chế độ thành viên của Anh trong Cộng đồng châu Âu. Năm 1979 người Anh tiến hành đồng thời hai cuộc trưng cầu ý dân (trên cơ sở một đạo luật riêng về việc này) - hai cuộc trưng cầu ý dân địa phương: tại xứ wel và Scotland,về vấn đề tự trị của hai vùng này[9]. Gần đây nhất, một cuộc trưng cầu ý dân độc lập được tổ chức tại Scotland vào ngày 18/9/2014, để người dân quyết định về việc có đồng ý để Scotland độc lập và ly khai Vương quốc Liên hiệp Anh và Bắc Ailen. Và kết quả là 55,30 % cử tri đã bỏ phiếu chống và 44,70 % cử tri bỏ phiếu thuận[10].

Trưng cầu ý dân là chế định mới của pháp luật Liên bang Nga. Trình tự tiến hành trưng cầu ý dân Liên bang Nga được xác định trong Hiến pháp Liên bang Nga và trong Luật liên bang "Về trưng cầu ý dân của Liên bang Nga”. Trưng cầu ý dân ở Liên bang Nga tiến hành trên toàn bộ lãnh thổ Nga theo nguyên tắc bình đẳng, phổ thông, tự do thể hiện ý chí và trực tiếp, bỏ phiếu kín. Mọi công dân Nga tham gia bỏ phiếu trưng cầu ý dân phải có đủ những điều kiện như thực hiện quyền bầu cử (đủ 18 tuổi, có năng lực hành vi đầy đủ...).

Tháng 3 năm 1991, cuộc trưng cầu ý dân đầu tiên và cũng là cuối cùng của Liên Xô đã diễn ra. Nội dung của cuộc trưng cầu ý dân liên quan đến một trong những vấn đề tối quan trọng của đời sống Nhà nước: Duy trì trên lãnh thổ Liên Xô một cộng đồng các quốc gia  độc lập và lập ra chức Tổng thống Liên bang Nga. Tháng 4 năm 1993 đã có cuộc trưng cầu ý dân toàn Nga để làm rõ vấn đề: "Ông (Bà) vị có tin tưởng ở Tổng thống Nga B.N. Elsin hay không?", "Ông (Bà) có đồng tình với chính sách xã hội do Tổng thống Liên bang Nga và Chính phủ Liên bang Nga thực hiện hay không?" "Ông (Bà) thấy có cần phải bầu cử Tổng thống Liên bang Nga trước thời hạn hay không?", "Ông (Bà) có thấy cần phải tiến hành bầu cử trước thời hạn các đại biểu Duma Quốc gia hay không?". Ngày 5 tháng 5 năm 1993 Ủy ban trung ương trưng cầu ý dân toàn Nga đã công bố kết quả trưng cầu ý dân: Vấn đề thứ nhất và thứ hai quyết định đã được thông qua vì đã có trên 50% công dân tham gia bỏ phiếu tán thành. Vấn đề thứ ba và thứ tư quyết định không được thông qua vì chưa đến 1/2 số cử tri tham gia bỏ phiếu tán thành[11]. Tháng 12 năm 1993 tiến hành trưng cầu ý dân toàn Nga về dự thảo Hiến pháp Liên bang Nga. Đây là cuộc trưng cầu ý dân về hiến pháp lần đầu tiên trong lịch sử nước Nga. Người dân Nga đã đánh giá cao và đã đồng ý với Dự thảo Hiến pháp do Tổng thống đưa ra. Đã có 58.187.775 cử tri đăng ký tham gia bỏ phiếu và đa số (32.937.630 người (tức 58,4%) ủng hộ việc thông qua Hiến pháp[12]

Hiến pháp Liên bang Nga năm 1993 quy định phải ban hành Luật về trưng cầu ý dân. Ngày 10 tháng 10 năm 1995 Tổng thống đã ký Lệnh ban hành Luật "Về trưng cầu ý dân của Liên bang Nga"[13] trong đó quy định trưng cầu ý dân của Liên bang Nga là việc toàn dân biểu quyết về các dự luật, về các đạo luật đã có hiệu lực và về các vấn đề khác có ý nghĩa quan trong đối với đất nước. Trưng cầu ý dân cùng với chế độ bầu cử tự do là biểu hiện cao nhất, trực tiếp của quyền lực nhân dân. 

Tại các nước trong khối Cộng đồng các quốc gia độc lập thuộc Liên Xô cũ cũng đã thực hiện chế định trưng cầu ý dân. Ví dụ khá điển hình là Ucraina. Theo Hiến pháp và Luật trưng cầu ý dân toàn Ucraina và trưng cầu ý dân địa phương được ban hành năm 1991, trưng cầu ý dân toàn Ucraina do Hội đồng Tối cao và Tổng thống ấn định nhưng phải dựa trên cơ sở sáng kiến của nhân dân. Các cuộc trưng cầu ý dân địa phương có thể do Hội đồng địa phương quyết định. Để trưng cầu ý dân toàn quốc thì trong thời gian tối thiểu 3 tháng phải thu thập được ít nhất 3 triệu chữ ký tại 2/3 số tỉnh và các đơn vị tương đương cấp tỉnh như Crưm, Kiev và Sevastopol, trong đó mỗi nới thu thập ít nhất 100 ngàn chữ ký. Chữ ký ủng hộ  kiến nghị trưng cầu ý dân địa phương cần phải thu thập không quá 1 tháng.

Các vấn đề về thay đổi lãnh thổ Ucraina, sáp nhập Ucraina vào liên bang hay đại liên bang nào đó chỉ có thể được quyết định thông qua trưng cầu ý dân toàn quốc; vấn đề về thay đổi ranh giới của các đơn vị hành chính-lãnh thổ chỉ có thể giải quyết thông qua trưng cầu ý dân địa phương. Gần đây, trưng cầu ý dân ở Cộng hòa tự trị Crưm đã diễn ra vào ngày 16 tháng 3 năm 2014, lãnh thổ mà thuộc về nước Ucraina. Cuộc trưng cầu ý dân về việc Crưm có li khai khỏi Ucraina để sáp nhập với Nga hay không. Khoảng 1,5 triệu cử tri có quyền đi bầu có 2 lựa chọn (bằng tiếng Nga, Ucraina, và krymtatar)[14]: “1. Ông (bà) có muốn Crưm thống nhất với Nga?”; “2. Ông (bà) có muốn Crưm là một phần của Ucraina theo hiến pháp của Cộng hòa Crưm vào năm 1992?” Như vậy, không có sự lựa chọn giữ nguyên Crưm với hiến pháp hiện thời, hay với nhiều quyền tự trị hơn[15]. Theo thông tấn xã Nga RIA Novosti, có 96,77 % (khoảng 1,233 triệu) phiếu đồng ý nhập vào Nga. Số người đi bầu là 83,1%[16]

Kết quả, Hội đồng dân tộc Crưm Tatar tuyên bố, cuộc trưng cầu ý dân này là bất hợp pháp, và kêu gọi dân chúng Crưm Tatar tẩy chay cuộc bầu cử[17]. Ucraina và các quốc gia phương Tây cũng cho rằng đây là cuộc trưng cầu ý dân là bất hợp pháp, chính quyền ở Crưm đã vượt qua thẩm quyền mà hiến pháp cho phép họ. Đại hội đồng Liên Hợp Quốc đã thông qua một nghị quyết coi cuộc trưng cầu ý dân về việc tách khỏi Ucraina tại Crưm là vô giá trị[18].

Nhìn chung, từ nửa sau thế kỷ XX, trưng cầu ý dân được sử dụng ngày một nhiều hơn và không chỉ liên quan đến việc sửa đổi hiến pháp (ví dụ như Tây Ban Nha, Ba Lan, Thụy Sĩ, Thổ Nhĩ Kỳ) mà còn về vấn đ độc lập dân tộc (ví dụ Armenia, Bosnia, Croatia, Estonia, Litva, Latvia, Marcedonia, Moldavia, Ucraina), cải cách nhà nước (ví dụ Pháp, Hy Lạp, Ba Lan, Anh, Ý) hay những vấn đ quan trọng khác đối với xã hội như phê chuẩn công ước quốc tế và chấp nhận gia nhập tổ chức quốc tế (ví dụ Đan Mạch, Na Uy, Pháp, Anh khi gia nhập Cộng đồng Kinh tế Châu Âu, Ba Lan, Malta, Séc, Estonia, Síp, Latvia, Litvia, Slovakia, Slovenija khi gia nhập Cộng đồng Châu Âu), vấn đ cho phép ly dị, thụ tinh trong ống nghiệm (Italia), cho phép nạo phá thai (Italia[19], Ireland, Bồ Đào Nha), các vấn đ môi trường (ví dụ xây nhà máy điện hạt nhân, đường cao tốc v.v. )

Chẳng hạn Italia đã tổ chức trưng cầu ý dân hủy bỏ Luật về thụ tinh trong ống nghiệm[20]. Cuộc trưng cầu ý dân diễn ra trong hai ngày đã thất bại vì số cử tri tham gia bỏ phiếu quá ít: chỉ có 25,9% số cử tri tham gia bỏ phiếu trong khi pháp luật quy định phải là 50%+1 cử tri tham gia bỏ phiếu. Pháp luật Italia về cấm thụ tinh ống nghiệm được ban hành năm 2004 được coi là bảo thủ nhất ở châu Âu. Luật cấm cho tinh trùng, trứng và nghiên cứu thụ thai ống nghiệm. Dư luận phản đối vì hiện tại dân số Italia đang có xu hướng giảm. Tuy nhiên khi trưng cầu ý dân hủy đạo luật này thì lại không thành công. Báo chí Italia cho rằng nguyên nhân đầu tiên của hiện tượng này là có sự can thiệp của nhà thờ, nơi có quan điểm ủng hộ luật cấm thụ thai ống nghiệm[21].

Bồ Đào Nha cũng tiến hành trưng cầu ý dân về vấn đề nạo thai. Cuộc trưng cầu ý dân này được tiến hành theo quyết định của Nghị viện. Chính phủ Bồ Đào Nha có chủ trương không cho phép nạo thai và chủ trương này gặp sự phản đối của Nghị viện. Trong phiếu trưng cầu ý dân có ghi nội dung: "Ông (Bà) có đồng tình với việc cho phép phụ nữ có thai trong 10 tuần đầu có quyền phá thai tại cơ sở chuyên môn y tế mà không còn bị coi là bất hợp pháp?". Pháp luật hiện hành của Bồ Đào Nha chỉ cho phép phụ nữ được quyền phá thai nếu điều đó đe dọa tính mạng và sức khỏe của người phụ nữ hoặc nếu như người phụ nữ đó mang thai do bị hiếp dâm. Trong các trường hợp khác việc phá thai bị cấm. Có lẽ đây là một trong những đạo luật hà khắc nhất ở châu Âu. Điều đó dẫn tới tình trạng hàng năm có từ 20 ngàn đến 40 ngàn ca phá thai lậu (mà dân số Bồ Đào Nha chỉ có 10 triệu người), hầu như các trường hợp phụ nữ xin phép Tòa án cho phá thai đều không được. Tháng 2 năm 2007, cuộc trưng cầu ý dân đã diễn ra và kết quả đồng tình chỉ là khoảng 40%, thấp hơn mức tối thiểu 50% cần thiết để kết quả trưng cầu được công nhận. Tuy nhiên, có tới 59,3% trong số những người bỏ phiếu ủng hộ việc thay đổi luật hiện tại[22].

Từ lịch sử của pháp luật về trưng cầu ý dân ở châu Âu, chúng ta có thể thấy xu thế phát triển của các nền chính trị dân chủ là thực hiện và mở rộng dân chủ trực tiếp. Trong tuyên ngôn thế giới về quyền con người của Liên Hợp Quốc năm 1948 tại khoản 3, Điều 21 có qui định “Ý chí của nhân dân là cơ sở của quyền lực chính phủ”. Brian Beedham đã viết: sự khác nhau giữa chính trị ngày nay với chính trị của thế kỷ tới (tức là thế kỷ XXI –NV) dường như là sự thay đổi “nhân dân muốn gì” trong nền dân chủ, là sự luân phiên từ dân chủ đại diện sang dân chủ trực tiếp.

Viện nghiên cứu về sáng kiến nhân dân và trưng cầu ý dân Châu Âu (The Initiative and Referendum Institute Europe) cũng cho rằng, hơn bao giờ hết, sáng kiến nhân dân và trưng cầu ý dân đang giữ vai trò quan trọng trong đời sống chính trị ở khắp các nước Châu Âu và trên toàn thế giới. 

4. KẾT LUẬN

Như vậy, trưng cầu ý dân là vấn đề phức tạp và hiện còn nhiều ý kiến khác nhau. Trên thế giới hiện nay, chế định này cũng chưa thực sự được áp dụng một cách rộng rãi. Vị trí, vai trò của dân chủ trực tiếp nói chung và của trưng cầu ý dân nói riêng trong đời sống chính trị của mỗi quốc gia như thế nào, điều đó phụ thuộc vào nhiều yếu tố khác nhau, như các điều kiện về chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội, trình độ dân trí, trình độ chính trị, trình độ pháp lý, thói quen thực hiện dân chủ của người dân trong từng nước; phụ thuộc vào sự tác động của các quốc gia khác trong khu vực và thế giới... Tuy nhiên, có thể khẳng định rằng, khi dân chủ càng phát triển, thì càng tạo điều kiện mở rộng và phát huy trưng cầu ý dân. Ngược lại, ở đâu và nơi nào quan tâm và chú trọng dân chủ trực tiếp cũng như trưng cầu ý dân, thì ở đó, nền dân chủ mới thực sự phát triển và chế độ chính trị ở đó mới thực sự mang bản chất của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân.

Việt Nam không có bề dày truyền thống về trưng cầu ý dân, nhưng hiện nay đã có những điều kiện thuận lợi cho việc thúc đẩy dân chủ trực tiếp, trong đó trưng cầu ý dân là một chế định không thể không được luật hóa. Trên cơ sở Hiến pháp năm 2013, Quốc hội khóa XIII đã đưa vào chương trình xây dựng pháp luật, đã giao cho Hội Luật gia Việt Nam xây dựng dự án Luật trưng cầu ý dân và dự kiến sẽ trình ra Quốc hội khóa XIII tại kỳ họp giữa năm 2015. Chúng ta hy vọng rằng, khi luật được ban hành và đi vào cuộc sống sẽ là căn cứ pháp lý, là công cụ để phát huy quyền dân chủ trực tiếp của người dân Việt Nam.

 

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Đinh Ngọc Vượng (2006), trưng cầu ý dân theo pháp luật một số nước trên thế giới,...

2. Bàn về chế định trưng cầu ý dân / Đinh Ngọc Vượng // Nghiên cứu lập pháp. Văn phòng Quốc hội, Số 8/2005, tr. 11 – 16

3. Chế định trưng cầu ý dân trong pháp luật Việt Nam / Đinh Ngọc Vượng // Nhà nước và Pháp luật. Viện Nhà nước và Pháp luật, Số 1/2006, tr. 3 – 6

4. Những vấn đề đưa ra trưng cầu ý dân trong dự thảo Luật trưng cầu ý dân / Đinh Ngọc Vượng // Nhà nước và Pháp luật. Viện Nhà nước và Pháp luật, Số 11/2006, tr. 48 – 51

5. Bộ nội vụ (2006), tờ trình số 3402/TTr-BST ngày 13/9 của Bộ nội vụ trình Chính phủ về dự án Pháp lệnh thực hiện dân chủ ở xã, phường, thị trấn, Hà Nội.

6. Мишин А.А. Конституционное государственное право зарубежных стран:. М., «Белые альвы», 1996. С. 240.

7. Конституционное устройство европейских государств. Либерец 1996 год. З. Валек.

8. Чиркин В.Е. Конституционное право зарубежных стран М., «Юрист» 1998. С. 349.

9. Конституционное право зарубежных стран. / Под ред. Б.А. Страшуна. М., « БЕК», 1996. С. 453

10. Мишин А.А. Конституционное государственное право зарубежных стран:. М., «Белые альвы», 1996. С. 240.

11. Комарова В.В. Формы непосредственной демократии в России М.  «Ось-89», 1998  С. 26.

[1]2. Федеральный конституционный закон от 10 октября 1995 г. «О референдуме Российской Федерации»// СЗ РФ. 1995. №42. Ст. 3921.

[1]3. Der Stimmzettel für das Krim-ReferendumWiener Zeitung am 15. März 2014

[1]4. Richard Balmforth: No room for 'Nyet' in Ukraine's Crimea vote to join Russia. In: Reuters, 11. März 2014.

[1]5. “Krim-Referendum: 96,77 Prozent stimmen für Wiedervereinigung mit Russland – Endergebnis”

[1]6. “Crimean Tatar Leader Tells People To Stay At Home, Avoid Confrontations

17.  “Scottish referendum: Scotland votes no to independence”. BBC News 9, 2014.

[1]8. Low turnout sinks Italy fertility referendum - Reuters, 13.06.2005/

 

 



* Thạc sỹ Luật học, Khoa Luật Đại học Vinh

[1] Мишин А.А. Конституционное государственное право зарубежных стран:. М., «Белые альвы», 1996. С. 240.

[2] Bộ Nội vụ (2006), Tờ trình số 3402/TTr-BST ngày 13/9 của Bộ Nội vụ trình Chính phủ về dự án Pháp lệnh thực hiện dân chủ ở xã, ph−ờng, thị trấn, Hà Nội.

.

[3] Конституционное устройство европейских государств. Либерец 1996 год. З. Валек.

[4] http://www.podrobnosti.ua/society/2005/06/05/217440.html

[5] Чиркин В.Е. Конституционное право зарубежных стран М., «Юрист» 1998. С. 349.

[7] Конституционное право зарубежных стран. / Под ред. Б.А. Страшуна. М., « БЕК», 1996. С. 453

[8] Мишин А.А. Конституционное государственное право зарубежных стран:. М., «Белые альвы», 1996. С. 240.

[11] Комарова В.В. Формы непосредственной демократии в России М.  «Ось-89», 1998  С. 26.

[12] PGS, TS. Đinh Ngọc Vượng, tlđd, tr 45

[13] Федеральный конституционный закон от 10 октября 1995 г. «О референдуме Российской Федерации»// СЗ РФ. 1995. №42. Ст. 3921.

[15]   Richard Balmforth: No room for 'Nyet' in Ukraine's Crimea vote to join Russia. In: Reuters, 11. März 2014.

[18]   http://vietnamnet.vn/vn/quoc-te/167642/lhq-khong-cong-nhan-trung-cau-dan-y-tai-crum.html

[19] Trước đây Italia không cho phép phá thai vì quan niệm phá thai là hành vi giết người. Tuy nhiên đã xảy ra nhiều cuộc biểu tình của phụ nữ yêu cầu phụ nữ có quyền phá thai. Sau đó, việc phá thai đã được Chính phủ cho phép, với điều kiện thai nhi trong bụng mẹ ở giai đoạn chưa hình thành người nên không phải hành vi giết người.

[20] http://www.rec.gov.by/refer/refer1996.html

[21] Low turnout sinks Italy fertility referendum - Reuters, 13.06.2005/

[22] http://www.thanhnien.com.vn/the-gioi/bo-dao-nha-se-hop-phap-hoa-viec-pha-thai-344413.html